TOTALİTER DÖNEMDEKİ SİYASÎ ETKİ TERMİNOLOJİSİ VE MAĞDUR İMGESİNİN İNŞASINDAKİ ROLÜ
DOI:
https://doi.org/10.47526/3107-3085.225Anahtar Kelimeler:
Terminolojik Yapı, Leksik-Semantik Alan, Kazakça, Totaliter Dönem, Siyasî Etki Terminolojisi.Özet
Terimler, dilin önemli bir bölümünü oluşturan, belirli bir kavramı sistemli biçimde adlandırmaya imkân sağlayan söz veya söz öbekleri, başka bir ifadeyle leksik birimlerdir. Dildeki terminolojik yapı, bir halkın toplumsal yaşamında meydana gelen değişimlere bağlı olarak inşa edilir ve sürekli yenilenir.
XX. yüzyılın ilk yarısında Kazak halkının maruz kaldığı tarihî süreçler, toplumsal hafızada derin izler bırakmıştır. Birinci Dünya Savaşı arifesindeki ayaklanmalar, Sovyet yönetiminin tesis edilmesi, kıtlık yılları, kolektifleştirme politikaları ve siyasî koşullarla sürgün dönemi gibi büyük çaplı olaylar kısa bir zaman dilimi içerisinde art arda gerçekleşerek toplumsal yapıda köklü dönüşümlere yol açmıştır. Bu makalede, 1937-1938 yıllarında gerçekleştirilen kitlelere yönelik idari ve siyasi uygulamaların zeminini hazırlayan 00447 sayılı kararname, dilbilimsel ve terminolojik açıdan incelenmektedir. Söz konusu kararname, 30 Temmuz 1937 tarihinde “çok gizli” statüsüyle yürürlüğe konulmuş olmakla birlikte, günümüzde açık bir biçimde incelenebilen tarihî bir belge niteliği taşımaktadır. Araştırmada kararnamenin içeriği, maddeleri ve kapsadığı uygulama alanları değerlendirilerek metnin leksik yapısı, özellikle de terminolojik unsurları analiz edilmektedir. Kararname metninde yer alan temel terimler belirlenmiş, tematik bakımdan sınıflandırılmış ve bunların Kazakçadaki kullanımları sözlük verileri temelinde incelenmiştir. Terminolojik yapının tematik açıdan tasnif edilmesi, siyasî etki mağdurlarının yaşadığı süreçlerin bilimsel ve nesnel bir zeminde açıklanabilmesi bakımından önem arz etmektedir. Bunun yanı sıra çalışmada, ilgili terimlerin Kazakçadaki kullanımlarının sözlüklerde yer alan nüshaları esas alınarak yeniden yapılandırılması amaçlanmaktadır.
Sovyet döneminde “anti-Sovyet unsur” olarak nitelendirilip toplumsal yaşamdan bir nevi soyutlanan yüz binlerce insanın günümüzde “mağdur” kimliği çerçevesinde yeniden değerlendirilmesi süreci, söz konusu kararnamenin dilsel ve terminolojik açıdan incelenmesi sayesinde mümkün hâle gelmektedir. Bu bağlamda makale, siyasî etki terminolojisi alanında gerçekleştirilecek gelecekteki çalışmalara yeni bir metodolojik perspektif sunmayı amaçlamaktadır.
Referanslar
1. Саяси қуғын-сүргін құрбандарын толық ақтау жөніндегі мемлекеттік комиссия материалдары (ХХ ғасырдың 20–50 жылдары). І том / Ред. Е. Қарин. – Нұр-Сұлтан, 2022. – 622 б.
2. Қазақстан Республикасы қолданыстағы заңдарының заң терминдері мен ұғымдарының сөздігі. – Астана: «Қазақстан Республикасының Заң шығару институты» ЖШС, 2007. – 1000 б.
3. Заңнамада жиі қолданылатын сөздер мен сөз тіркестері. Қазақша-орысша және орысша-қазақша сөздік. 1-кітап. / Жалпы ред. басқ. К.М. Демеш. – Алматы: Қазығұрт, 2013. – 456 б.
4. Саяси түсіндірме сөздік. – Алматы: ИСИ, 2007. – 616 б.
5. Орысша-қазақша сөздік. – Алматы: Қазақ совет энциклопедиясының бас редакциясы, 1978. – 590 б.
6. Бектаев Қ. Үлкен қазақша-орысша, орысша-қазақша сөздік. – Алматы: Алтын қазына, 2007. – 710 б.
7. Орысша-қазақша сөздік. ІІ том. – Алматы: Қазақ ССР Ғылым академиясының баспасы, 1946. – 403 б.
8. Қазақ әдеби тілінің сөздігі. Он бес томдық. 8-том / Құраст.: Қ. Күдеринова, О. Жұбаева, М. Жолшаева және т.б. – Алматы, 2011. – 744 б.
9. Тілешов Е., Қамзабекұлы Д. Алаш қозғалысы: энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы: Сардар, 2014. – 528 б.
10. Гаибов Б. Дашнаки. – Баку: Коммунист, 1990. – 28 б.
11. Қазақ әдеби тілінің сөздігі. Он бес томдық. 1-том / Құраст.: Т. Жанұзақ, С. Омарбеков, Ә. Жүнісбек және т.б. – Алматы, 2011. – 752 б.
12. Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі Тіл саясаты комитеті. Termincom.kz: терминологиялық электрондық база. [Электронды ресурс]. URL: https://termincom.kz/ (қаралған күні 29.06.2026)
13. Қазақ әдеби тілінің сөздігі. Он бес томдық. 3-том / Құраст.: Б. Сүйерқұлова, Т. Жанұзақ, О. Жұбаева және т.б. – Алматы, 2011. – 744 б.
14. Құрманбайұлы Ш. Қазақ тіліндегі қысқарған сөздер. – Алматы: Баспалар үйі, 2013. – 293 б.
15. Қазақ әдеби тілінің сөздігі. Он бес томдық. 10-том / Құраст.: М. Малбақов, Н. Оңғарбаева, А. Үдербаев және т.б. – Алматы, 2011. – 752 б.
16. Ахметова М., Самратов А. Орысша-қазақша саяси сөздік. – Алматы: Сөздік-Словарь, 2006. – 192 б.
17. Ахмет Н.Қ. Сәлімгерей Қаратілеуовті айыптау хронологиясы: сталиндік репрессия механизмінің кезеңдік эволюциясы // Qazaq Journal of Young Scientist. – 2026. – Vol. 4. – №3. – Б. 177–185.
REFERENCES
1. Sayasi qugyn-surgin qurbandaryn tolyq aqtau zhonindegi memlekettik komissiya materialdary (XX gasyrdyn 20–50 zhyldary). I tom [Materials of the state commission for the full rehabilitation of victims of political repression (20-50s of the XX century). Volume I] / Red. E. Qarin. – Nur-Sultan, 2022. – 622 b. [in Kazakh]
2. Qazaqstan Respublikasy qoldanystagy zandarynyn zan terminderi men ugymdarynyn sozdigi [Dictionary of legal terms and concepts of the current legislation of the Republic of Kazakhstan]. – Astana: «Qazaqstan Respublikasynyn Zan shygaru instituty» ZhShS, 2007. – 1000 b. [in Kazakh]
3. Zannamada zhii qoldanylatyn sozder men soz tirkesteri. Qazaqsha-oryssha zhane oryssha-qazaqsha sozdik. 1-kitap. [Words and phrases that are often used in legislation. Kazakh-Russian and Russian-Kazakh dictionary. Book 1] / Zhalpy red. basq. K.M. Demesh. – Almaty: Qazygurt, 2013. – 456 b. [in Kazakh]
4. Sayasi tusindirme sozdik [Political Explanatory Dictionary]. – Almaty: ISI, 2007. – 616 b. [in Kazakh]
5. Oryssha-qazaqsha sozdik [Russian-Kazakh dictionary]. – Almaty: Qazaq sovet enciklopediasynyn bas redakciasy, 1978. – 590 b. [in Kazakh]
6. Bektaev Q. Ulken qazaqsha-oryssha, oryssha-qazaqsha sozdik [Big Kazakh-Russian, Russian-Kazakh dictionary]. – Almaty: Altyn qazyna, 2007. [in Kazakh]
7. Oryssha-qazaqsha sozdik. II tom [Russian-Kazakh dictionary. Volume II]. – Almaty: Qazaq SSR Gylym akademiasynyn baspasy, 1946. – 403 b.
8. Qazaq adebi tilinin sozdigi. On bes tomdyq. 8-tom [Dictionary of the Kazakh literary language. Fifteen volumes. Volume 8] / Qurast.: Q. Kuderinova, O. Zhubaeva, M. Zholshaeva zhane t.b. – Almaty, 2011. – 744 b. [in Kazakh]
9. Tileshov E., Qamzabekuly D. Alash qozgalysy: enciklopedialyq anyqtamalyq [Alash movement: an encyclopedic reference book]. – Almaty: Sardar, 2014. – 528 b. [in Kazakh]
10. Gaibov B. Dashnaki [Dashnaks]. – Baku: Kommunist, 1990. – 28 b. [in Russian]
11. Qazaq adebi tilinin sozdigi. On bes tomdyq. 1-tom [Dictionary of the Kazakh literary language. Fifteen volumes. Volume 1] / Qurast.: T. Zhanuzaq, S. Omarbekov, A. Zhunisbek zhane t.b. – Almaty, 2011. – 752 b. [in Kazakh]
12. Qazaqstan Respublikasy Gylym jane jogary bilim ministrligi Til saiasaty komiteti. Termincom.kz: terminologialyk elektrondyk baza [Committee on language policy of the Ministry of Science and higher education of the Republic of Kazakhstan. Termincom.kz: terminological electronic database]. [Electronic resource]. URL: https://termincom.kz/ (date of access 15.04.2026)
13. Qazaq adebi tilinin sozdigi. On bes tomdyq. 3-tom [Dictionary of the Kazakh literary language. Fifteen volumes. Volume 3] / Qurast.: B. Suierqulova, T. Zhanuzaq, O. Zhubaeva zhane t.b. – Almaty, 2011. – 744 b. [in Kazakh]
14. Qurmanbaiuly Sh. Qazaq tilindegi qysqargan sozder [Abbreviations in the Kazakh language]. – Almaty, 2013. – 296 b. [in Kazakh]
15. Qazaq adebi tilinin sozdigi. On bes tomdyq. 10-tom [15. Dictionary of the Kazakh literary language. Fifteen volumes. Volume 10] / Qurast.: M. Malbaqov, N. Ongarbaeva, A. Uderbaev zhane t.b. – Almaty, 2011. – 752 b. [in Kazakh]
16. Ahmetova M., Samratov A. Oryssha-qazaqsha sayasi sozdik [Russian-Kazakh political dictionary]. – Almaty: Sozdik-Slovar, 2006. – 192 b. [in Kazakh]
17. Ahmet N.Q. Salimgerei Qaratileuovti aiyptau hronologiasy: stalindik repressia mehanizminin kezendik evoliuciasy [Chronology of the accusation of salimgerei Karatleuov: periodic evolution of the mechanism of Stalinist repression] // Qazaq Journal of Young Scientist. – 2026. – Vol. 4. – No. 3. – B. 177–185. [in Kazakh]
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 Yassawi Journal of Philology
Bu çalışma Creative Commons Attribution 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
