PEDAGOGICAL TRANSFORMATION AND JADIDISM FROM THE OTTOMAN EMPIRE TO TURKISTAN (18TH–19TH CENTURIES)
Keywords:
Ottoman Educational Reform, Turkestan Jadidism, Usul-i Jadid, Pedagogical Interaction, Alash Movement, Comparative History, Pedagogical Revolution.Abstract
This research employs an interdisciplinary perspective to examine the methodological parameters of educational reforms that gained momentum within the Ottoman Empire during the 18th and 19th centuries, tracing their organic links to the Usul-i Jadid (New Method) movement in the Turkestan region. The study subjects the primary pillars of the Ottoman educational framework-Sibyan schools, madrasas, and the Enderun School-to an analytical comparison across three fundamental variables: pedagogical objectives, curricular content, and instructional methodologies. The transition from a traditional deductive educational model to a rational pedagogy integrating the exact sciences was not confined to the imperial center; it catalyzed an extensive network of intellectual transfer stretching along the Istanbul-Kazan-Bakhchisaray axis to the Kazakh steppe. Drawing upon Ismail Bey Gaspirali’s foundational vision of 1881, this study utilizes primary sources to demonstrate how the Usul-i Sawtiya (phonetic method) in Turkestan and the educational vision of the Alash movement were constructed as an ideological bulwark against the assimilationist policies of Tsarist Russia. The research posits that these modernization initiatives were not merely a cognitive evolution but a calculated legal and political strategy designed to provide Muslim subjects with the procedural agency required to seek justice in courts, countering the Russian colonial administration's policy of rendering subjects “voiceless” within the bureaucracy. By synthesizing the critique of “reading without comprehension” in traditional education-as highlighted by Zhanbota Sashka with Gaspirali’s observation of the “mute subject” under colonial duress, this study demonstrates that the Usul-i Jadid constituted a “pedagogical revolution” and
a strategic “mental defense perimeter” that transformed mechanical literacy into conscious subjectivity. The findings reveal that the pedagogical bridge institutionalized through entities such as the Terbiye-i Etfal Association evolved beyond socio-cultural accumulation into the systematic construction of national identity and the ideal of political liberty.
References
1. Оспанова А.А. ХХ ғасыр бас кезіндегі қазақ поэзиясындағы түрікшілдік идеяның көрінісі: Философия докторы (PhD) ... дис. – Алматы, 2014. – 162 б.
2. Гаспринский И. Русское мусульманство: Мысли, заметки и наблюдения мусульманина. – Симферополь: Типография Спиро, 1881. – 45 с.
3. Demirci H. Kazak aydin Ahmet Baytursunoğlu’nun fikri oluşumu ve Faaliyetleri (1872-1937) // Ахмет Байтұрсынұлы – азаттық қозғалыстың рухани көсемі: Ұлт ұстазының 150 жылдығына арналған Халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдарының жинағы (28-29 қазан 2022 ж.). – Қарағанды: Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті, 2022. – Б. 46-
58.
4. Gürbüz Y.E. Caught Between Nationalism and Socialism: The Kazak Alash Orda Movement in Continuity: doctoral thesis. – Ankara, 2007. – 303 p.
5. Şentürk H. Osmanlı Eğitim Sistemlerinde Sibyan Mektepleri Hakkında Bir Değerlendirme // Genç Kalemler Dergisi. – 2018. – Sayı 14. – S. 1-14.
6. Demirbağ U. Sıbyan Mekteplerinde Verilen Eğitim Programlarının Değerlendirilmesi // Türk & İslam Dünyası Sosyal Araştırmalar Dergisi. – 2018. – Sayı 16. – S. 408-419.
7. Baltacı C. Mektep (Osmanlılarda Mektep) // Kitapta: Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. – Cilt
29. – İstanbul: TDV Yayınları, 2004.– S. 6-7.
8. Gelişli Y. Osmanlı İlköğretim Kurumlarından Sibyan Mektepleri (Kuruluşu, Gelişimi ve Dönüşümü) // Türkler. – 2002. – Cilt XV. – S. 35-43.
9. Koncak İ. Ceditçilik Hareketi ve Türkistan-Osmanlı Devleti İlişkileri // Uluslararası Avrasya Strateji Dergisi. – 2013. – Cilt 2, Sayı 1. – S. 105-114.
10. Kıllıoğlu M.E. Çarlık Rusyasında Cedidçilik/Yeni Usul Hareketi // Journal of Awareness. – 2019. – Cilt 4, Sayı 1. – S. 65-90.
11. Uzunçarşılı İ.H. Osmanlı Devletinin İlmiye Teşkilâtı. – 9. Baskı. – Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2022. – 370 s.
12. Doğan R. Osmanlı Eğitim Kurumları ve Eğitimde İlk Yenileşme Hareketlerinin Batılılaşma Açısından Tahlili // Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. – 1997. – Cilt 37, Sayı 1. – S. 407-439.
13. Akkutay Ü. Enderun Mektebi. – Ankara: Gazi Üniversitesi Yayınları, 1984. – 251 s.
14. Karakök T. Yükseköğretim Kurumu Olarak Osmanlı’da Medreseler: Bir Değerlendirme // Bartın Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi. – 2013. – Cilt 2, Sayı 2. – S. 208-234.
15. Pay S. Klasik Dönem Osmanlı Külliyelerinde Personel Sistemi // Türkler. – 2002. – Cilt X. – S. 491-509.
16. Furat A.Z. Klasik Dönem Osmanlı Medreselerinde Okutulan Dersler // Osmanlı Medreseleri: Eğitim, Yönetim ve Finans Sempozyumu. – İstanbul: Mahya Yayıncılık, 2017. – S. 755-776.
17. Sashka Z. XIX. Yüzyılda Kazak Aydınların Din ve Eğitim Görüşleri ve Faaliyetleri: yüksek lisans tezi. – Konya, 2015. – 184 s.
18. Özcanlı İ., Varol Ş. Tanzimat Sonrası Eğitim Alanındaki Islah Faaliyetleri ve Cumhuriyet Dönemine Yansıması Özelinde Bir Değerlendirme // Türkiye Bilimsel Araştırmalar Dergisi. – 2022. – Sayı II. – S. 254-267.
19. Taştekin O. 18. Yüzyıl Sonrası Osmanlı Eğitim Kurumları // Cumhuriyet İlahiyat Dergisi. – 2020. – Sayı 23/3. – S. 1143-1166.
20. Akyıldız A. Mekteb-i Sultani // Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. – İstanbul: TDV Yayınları, 2003. – Cilt 27. – S. 273-274.
21. Akyüz Y. Türk Eğitim Tarihi M.Ö. 1000 - M.S. 2008. – Ankara: Pegem Akademi Yayınları, 2015. – 531 s.
22. Eshenkulova K. Modern Bilimlerin Türkistan'a Girişi (1800-1917): Doktora Tezi. – İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2007. – 293 s.
23. Büyükboyacı Ş. İsmail Gaspıralı'nın Öncülüğünde Türkistanda Eğitimi Modernleştirme Çabaları: Usul-i Cedid Hareketi // Süleyman Demirel Üniversitesi İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi. – 2025. – Sayı 63. – S. 309-342.
1. Ospanova A.A. XX gasyr bas kezіndegі qazaq poeziasyndagy turіkshіldіk ideianyn korіnіsі: Filosofia doktory (PhD) ... dis. [Reflection of the idea of Turkism in Kazakh poetry at the beginning of the XX century: doctor of Philosophy (PhD) ... dis.]. – Almaty, 2014. – 162 b. [in Kazakh]
2. Gasprinski I. Russkoe musulmanstvo: Mysli, zametki i nabliudenia musulmanina [Russian Islam: Thoughts, notes, and observations of a Muslim]. – Simferopol: Tipografia Spiro, 1881. – 45 s. [in Russian]
3. Demirci H. Kazak aydin Ahmet Baytursunoğlu’nun fikri oluşumu ve Faaliyetleri (1872-1937) [The Intellectual Formation and Activities of Kazakh Intellectual Ahmet Baytursunoğlu (1872-1937)] // Ahmet Baitursynuly – azattyq qozgalystyn ruhani kosemі: Ult ustazynyn 150 zhyldygyna arnalgan Halyqaralyq gylymi-tazhіribelіk konferencia materialdarynyn zhinagy (28-29 qazan 2022 zh.). – Qaragandy: Akademik E.A. Boketov atyndagy Qaragandy universitetі, 2022. – B. 46-58. [in Turkish]
4. Gürbüz Y.E. Caught Between Nationalism and Socialism: The Kazak Alash Orda Movement in Continuity: doctoral thesis. – Ankara, 2007. – 303 p.
5. Şentürk H. Osmanlı Eğitim Sistemlerinde Sibyan Mektepleri Hakkında Bir Değerlendirme [An Evaluation on Primary Schools in the Ottoman Education System] // Genç Kalemler Dergisi. – 2018. – Sayı 14. – S. 1-14. [in Turkish]
6. Demirbağ U. Sıbyan Mekteplerinde Verilen Eğitim Programlarının Değerlendirilmesi [Evaluation of the Educational Programs Offered in Primary Schools for Children] // Türk & İslam Dünyası Sosyal Araştırmalar Dergisi. – 2018. – Sayı 16. – S. 408-419. [in Turkish]
7. Baltacı C. Mektep (Osmanlılarda Mektep) // Kitapta: Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. – Cilt 29 [School (Mektep in the Ottomans) // In: Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. – Volume 29.]. – İstanbul: TDV Yayınları, 2004.– S. 6-7. [in Turkish]
8. Gelişli Y. Osmanlı İlköğretim Kurumlarından Sibyan Mektepleri (Kuruluşu, Gelişimi ve Dönüşümü) [Primary Education Institutions in the Ottoman Empire: Primary Schools (Their Establishment, Development, and Transformation)] // Türkler. – 2002. – Cilt XV. – S. 35-43. [in Turkish]
9. Koncak İ. Ceditçilik Hareketi ve Türkistan-Osmanlı Devleti İlişkileri [The Cedidism Movement and Turkestan-Ottoman State Relations] // Uluslararası Avrasya Strateji Dergisi. – 2013. – Cilt 2, Sayı 1. – S. 105-114. [in Turkish]
10. Kıllıoğlu M.E. Çarlık Rusyasında Cedidçilik/Yeni Usul Hareketi [Cedidism/New Method Movement in Tsarist Russia] // Journal of Awareness. – 2019. – Cilt 4, Sayı 1. – S. 65-90. [in Turkish]
11. Uzunçarşılı İ.H. Osmanlı Devletinin İlmiye Teşkilâtı [The Scientific Organization of the Ottoman State]. – 9. Baskı. – Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2022. – 370 s. [in Turkish]
12. Doğan R. Osmanlı Eğitim Kurumları ve Eğitimde İlk Yenileşme Hareketlerinin Batılılaşma Açısından Tahlili [Ottoman Educational Institutions and an Analysis of the First Educational Reform Movements in Terms of Westernization] // Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. – 1997. – Cilt 37, Sayı 1. – S. 407-439. [in Turkish]
13. Akkutay Ü. Enderun Mektebi [Enderun School]. – Ankara: Gazi Üniversitesi Yayınları, 1984. – 251 s.
14. Karakök T. Yükseköğretim Kurumu Olarak Osmanlı’da Medreseler: Bir Değerlendirme [Madrasahs in the Ottoman Empire as Higher Education Institutions: An Evaluation] // Bartın Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi. – 2013. – Cilt 2, Sayı 2. – S. 208-234. [in Turkish]
15. Pay S. Klasik Dönem Osmanlı Külliyelerinde Personel Sistemi [The Personnel System in the Ottoman Complexes of the Classical Period] // Türkler. – 2002. – Cilt X. – S. 491-509. [in Turkish]
16. Furat A.Z. Klasik Dönem Osmanlı Medreselerinde Okutulan Dersler [Klasik Dönem Osmanlı Külliyelerinde Personel Sistemi] // Osmanlı Medreseleri: Eğitim, Yönetim ve Finans Sempozyumu. – İstanbul: Mahya Yayıncılık, 2017. – S. 755-776. [in Turkish]
17. Sashka Z. XIX. Yüzyılda Kazak Aydınların Din ve Eğitim Görüşleri ve Faaliyetleri: yüksek lisans tezi [Religious and Educational Views and Activities of Kazakh Intellectuals in the 19thCentury: a master's thesis]. – Konya, 2015. – 184 s. [in Turkish]
18. Özcanlı İ., Varol Ş. Tanzimat Sonrası Eğitim Alanındaki Islah Faaliyetleri ve Cumhuriyet Dönemine Yansıması Özelinde Bir Değerlendirme [An Evaluation of Reform Activities in the Field of Education
Following the Tanzimat Era and Their Reflection on the Republican Period] // Türkiye Bilimsel Araştırmalar Dergisi. – 2022. – Sayı II. – S. 254-267. [in Turkish]
19. Taştekin O. 18. Yüzyıl Sonrası Osmanlı Eğitim Kurumları [18. Ottoman Educational Institutions After the Century] // Cumhuriyet İlahiyat Dergisi. – 2020. – Sayı 23/3. – S. 1143-1166. [in Turkish]
20. Akyıldız A. Mekteb-i Sultani [Mekteb-i Sultani] // Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. – İstanbul: TDV Yayınları, 2003. – Cilt 27. – S. 273-274. [in Turkish]
21. Akyüz Y. Türk Eğitim Tarihi M.Ö. 1000 - M.S. 2008 [Turkish Education History B.C. 1000 - A.D. S. 2008]. – Ankara: Pegem Akademi Yayınları, 2015. – 531 s. [in Turkish]
22. Eshenkulova K. Modern Bilimlerin Türkistan'a Girişi (1800-1917): Doktora Tezi [The Introduction of Modern Sciences to Turkestan (1800-1917): A Doctoral Thesis]. – İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2007. – 293 s. [in Turkish]
23. Büyükboyacı Ş. İsmail Gaspıralı'nın Öncülüğünde Türkistanda Eğitimi Modernleştirme Çabaları: Usul-i Cedid Hareketi [Efforts to Modernize Education in Turkestan Under the Leadership of Ismail Gaspirali:
The Usul-i Cedid Movement] // Süleyman Demirel Üniversitesi İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi. – 2025. – Sayı 63. – S. 309-342. [in Turkish]
