ОСМАН ИМПЕРИЯСЫНАН ТҮРКІСТАНҒА ДЕЙІНГІ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ТРАНСФОРМАЦИЯ ЖӘНЕ ЖӘДИДШІЛДІК (XVIII-XIX ҒАСЫРЛАР)
Кілт сөздер:
Осман білім беру реформасы, Түркістан жәдидшілдігі, Усул-и жадит, педагогикалық ықпалдастық, Алаш қозғалысы, салыстырмалы тарих, педагогикалық төңкеріс.Аңдатпа
Бұл зерттеу XVIII-XIX ғасырлар бойы Осман империясында қарқын алған білім беру реформаларының методологиялық параметрлерін және осы жинақталған тәжірибенің Түркістан географиясындағы «Усул-и жадит» қозғалысымен органикалық байланысын пәнаралық перспективада зерделейді. Жұмыс аясында Осман білім беру жүйесінің негізгі діңгегін құрайтын Сыбыян мектептері, медреселер және Эндерун мектебі; білім беру мақсаттары, оқу бағдарламаларының мазмұны және оқыту әдістемесі сынды үш негізгі айнымалы бойынша аналитикалық салыстыруға алынды. Дәстүрлі дедуктивті білім беру моделінен жаратылыстану ғылымдары интеграцияланған рационалды педагогикаға өту процесі тек империя орталығымен шектеліп қалмай, Стамбул–Қазан–Бақшасарай бағыты арқылы Қазақ даласына дейін созылған кең ауқымды идеялар трансфері желісін қозғалысқа келтірді. Ысмайыл Гаспралының 1881 жылғы негізін қалаушы пайымына сүйене отырып, Түркістандағы «Усул-и Саутия» әдістемесі мен Алаш қозғалысының білім беру концепциясының Патшалық Ресейдің ассимиляциялық саясатына қарсы қалай «рухани қорғаныс қалқаны» ретінде қаланғаны алғашқы дереккөздер негізінде айқындалды. Зерттеу бұл жаңғыру қадамдарының тек когнитивтік даму ғана емес, Ресей отаршыл әкімшілігінің мұсылман бодандарын бюрократияда «тілсіз» қалдыру стратегиясына қарсы, соттарда құқық қорғау құзыреттілігін қалыптастыруды көздеген құқықтық және саяси стратегия болғанын дәлелдейді. Зерттеуде Жанбота Сашқаның диссертациялық жұмысында атап көрсетілген дәстүрлі білім берудегі «оқу бар, бірақ мағынасын ұғу жоқ» деген сыни пікірі мен Гаспралының отаршылдық құрсауындағы «тілсіз бодандар» туралы пайымы синтезделіп, «Усул-и Жадиттің» механикалық оқу процесін саналы субъектілікке айналдырған «педагогикалық төңкеріс» және стратегиялық «интеллектуалдық қорғаныс шебі» екені негізделеді. Зерттеу нәтижелері «Тәрбие-и этфал» қоғамы сияқты құрылымдар арқылы институционалданған педагогикалық көпірдің әлеуметтік-мәдени қордан асып, жүйелі ұлттық бірегейлік құрылысына және саяси бостандық мұратына қарай ұласқанын методологиялық деректермен ортаға салады.
Әдебиеттер тізімі
1. Оспанова А.А. ХХ ғасыр бас кезіндегі қазақ поэзиясындағы түрікшілдік идеяның көрінісі: Философия докторы (PhD) ... дис. – Алматы, 2014. – 162 б.
2. Гаспринский И. Русское мусульманство: Мысли, заметки и наблюдения мусульманина. – Симферополь: Типография Спиро, 1881. – 45 с.
3. Demirci H. Kazak aydin Ahmet Baytursunoğlu’nun fikri oluşumu ve Faaliyetleri (1872-1937) // Ахмет Байтұрсынұлы – азаттық қозғалыстың рухани көсемі: Ұлт ұстазының 150 жылдығына арналған Халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдарының жинағы (28-29 қазан 2022 ж.). – Қарағанды: Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті, 2022. – Б. 46-
58.
4. Gürbüz Y.E. Caught Between Nationalism and Socialism: The Kazak Alash Orda Movement in Continuity: doctoral thesis. – Ankara, 2007. – 303 p.
5. Şentürk H. Osmanlı Eğitim Sistemlerinde Sibyan Mektepleri Hakkında Bir Değerlendirme // Genç Kalemler Dergisi. – 2018. – Sayı 14. – S. 1-14.
6. Demirbağ U. Sıbyan Mekteplerinde Verilen Eğitim Programlarının Değerlendirilmesi // Türk & İslam Dünyası Sosyal Araştırmalar Dergisi. – 2018. – Sayı 16. – S. 408-419.
7. Baltacı C. Mektep (Osmanlılarda Mektep) // Kitapta: Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. – Cilt
29. – İstanbul: TDV Yayınları, 2004.– S. 6-7.
8. Gelişli Y. Osmanlı İlköğretim Kurumlarından Sibyan Mektepleri (Kuruluşu, Gelişimi ve Dönüşümü) // Türkler. – 2002. – Cilt XV. – S. 35-43.
9. Koncak İ. Ceditçilik Hareketi ve Türkistan-Osmanlı Devleti İlişkileri // Uluslararası Avrasya Strateji Dergisi. – 2013. – Cilt 2, Sayı 1. – S. 105-114.
10. Kıllıoğlu M.E. Çarlık Rusyasında Cedidçilik/Yeni Usul Hareketi // Journal of Awareness. – 2019. – Cilt 4, Sayı 1. – S. 65-90.
11. Uzunçarşılı İ.H. Osmanlı Devletinin İlmiye Teşkilâtı. – 9. Baskı. – Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2022. – 370 s.
12. Doğan R. Osmanlı Eğitim Kurumları ve Eğitimde İlk Yenileşme Hareketlerinin Batılılaşma Açısından Tahlili // Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. – 1997. – Cilt 37, Sayı 1. – S. 407-439.
13. Akkutay Ü. Enderun Mektebi. – Ankara: Gazi Üniversitesi Yayınları, 1984. – 251 s.
14. Karakök T. Yükseköğretim Kurumu Olarak Osmanlı’da Medreseler: Bir Değerlendirme // Bartın Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi. – 2013. – Cilt 2, Sayı 2. – S. 208-234.
15. Pay S. Klasik Dönem Osmanlı Külliyelerinde Personel Sistemi // Türkler. – 2002. – Cilt X. – S. 491-509.
16. Furat A.Z. Klasik Dönem Osmanlı Medreselerinde Okutulan Dersler // Osmanlı Medreseleri: Eğitim, Yönetim ve Finans Sempozyumu. – İstanbul: Mahya Yayıncılık, 2017. – S. 755-776.
17. Sashka Z. XIX. Yüzyılda Kazak Aydınların Din ve Eğitim Görüşleri ve Faaliyetleri: yüksek lisans tezi. – Konya, 2015. – 184 s.
18. Özcanlı İ., Varol Ş. Tanzimat Sonrası Eğitim Alanındaki Islah Faaliyetleri ve Cumhuriyet Dönemine Yansıması Özelinde Bir Değerlendirme // Türkiye Bilimsel Araştırmalar Dergisi. – 2022. – Sayı II. – S. 254-267.
19. Taştekin O. 18. Yüzyıl Sonrası Osmanlı Eğitim Kurumları // Cumhuriyet İlahiyat Dergisi. – 2020. – Sayı 23/3. – S. 1143-1166.
20. Akyıldız A. Mekteb-i Sultani // Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. – İstanbul: TDV Yayınları, 2003. – Cilt 27. – S. 273-274.
21. Akyüz Y. Türk Eğitim Tarihi M.Ö. 1000 - M.S. 2008. – Ankara: Pegem Akademi Yayınları, 2015. – 531 s.
22. Eshenkulova K. Modern Bilimlerin Türkistan'a Girişi (1800-1917): Doktora Tezi. – İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2007. – 293 s.
23. Büyükboyacı Ş. İsmail Gaspıralı'nın Öncülüğünde Türkistanda Eğitimi Modernleştirme Çabaları: Usul-i Cedid Hareketi // Süleyman Demirel Üniversitesi İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi. – 2025. – Sayı 63. – S. 309-342.
1. Ospanova A.A. XX gasyr bas kezіndegі qazaq poeziasyndagy turіkshіldіk ideianyn korіnіsі: Filosofia doktory (PhD) ... dis. [Reflection of the idea of Turkism in Kazakh poetry at the beginning of the XX century: doctor of Philosophy (PhD) ... dis.]. – Almaty, 2014. – 162 b. [in Kazakh]
2. Gasprinski I. Russkoe musulmanstvo: Mysli, zametki i nabliudenia musulmanina [Russian Islam: Thoughts, notes, and observations of a Muslim]. – Simferopol: Tipografia Spiro, 1881. – 45 s. [in Russian]
3. Demirci H. Kazak aydin Ahmet Baytursunoğlu’nun fikri oluşumu ve Faaliyetleri (1872-1937) [The Intellectual Formation and Activities of Kazakh Intellectual Ahmet Baytursunoğlu (1872-1937)] // Ahmet Baitursynuly – azattyq qozgalystyn ruhani kosemі: Ult ustazynyn 150 zhyldygyna arnalgan Halyqaralyq gylymi-tazhіribelіk konferencia materialdarynyn zhinagy (28-29 qazan 2022 zh.). – Qaragandy: Akademik E.A. Boketov atyndagy Qaragandy universitetі, 2022. – B. 46-58. [in Turkish]
4. Gürbüz Y.E. Caught Between Nationalism and Socialism: The Kazak Alash Orda Movement in Continuity: doctoral thesis. – Ankara, 2007. – 303 p.
5. Şentürk H. Osmanlı Eğitim Sistemlerinde Sibyan Mektepleri Hakkında Bir Değerlendirme [An Evaluation on Primary Schools in the Ottoman Education System] // Genç Kalemler Dergisi. – 2018. – Sayı 14. – S. 1-14. [in Turkish]
6. Demirbağ U. Sıbyan Mekteplerinde Verilen Eğitim Programlarının Değerlendirilmesi [Evaluation of the Educational Programs Offered in Primary Schools for Children] // Türk & İslam Dünyası Sosyal Araştırmalar Dergisi. – 2018. – Sayı 16. – S. 408-419. [in Turkish]
7. Baltacı C. Mektep (Osmanlılarda Mektep) // Kitapta: Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. – Cilt 29 [School (Mektep in the Ottomans) // In: Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. – Volume 29.]. – İstanbul: TDV Yayınları, 2004.– S. 6-7. [in Turkish]
8. Gelişli Y. Osmanlı İlköğretim Kurumlarından Sibyan Mektepleri (Kuruluşu, Gelişimi ve Dönüşümü) [Primary Education Institutions in the Ottoman Empire: Primary Schools (Their Establishment, Development, and Transformation)] // Türkler. – 2002. – Cilt XV. – S. 35-43. [in Turkish]
9. Koncak İ. Ceditçilik Hareketi ve Türkistan-Osmanlı Devleti İlişkileri [The Cedidism Movement and Turkestan-Ottoman State Relations] // Uluslararası Avrasya Strateji Dergisi. – 2013. – Cilt 2, Sayı 1. – S. 105-114. [in Turkish]
10. Kıllıoğlu M.E. Çarlık Rusyasında Cedidçilik/Yeni Usul Hareketi [Cedidism/New Method Movement in Tsarist Russia] // Journal of Awareness. – 2019. – Cilt 4, Sayı 1. – S. 65-90. [in Turkish]
11. Uzunçarşılı İ.H. Osmanlı Devletinin İlmiye Teşkilâtı [The Scientific Organization of the Ottoman State]. – 9. Baskı. – Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2022. – 370 s. [in Turkish]
12. Doğan R. Osmanlı Eğitim Kurumları ve Eğitimde İlk Yenileşme Hareketlerinin Batılılaşma Açısından Tahlili [Ottoman Educational Institutions and an Analysis of the First Educational Reform Movements in Terms of Westernization] // Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. – 1997. – Cilt 37, Sayı 1. – S. 407-439. [in Turkish]
13. Akkutay Ü. Enderun Mektebi [Enderun School]. – Ankara: Gazi Üniversitesi Yayınları, 1984. – 251 s.
14. Karakök T. Yükseköğretim Kurumu Olarak Osmanlı’da Medreseler: Bir Değerlendirme [Madrasahs in the Ottoman Empire as Higher Education Institutions: An Evaluation] // Bartın Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi. – 2013. – Cilt 2, Sayı 2. – S. 208-234. [in Turkish]
15. Pay S. Klasik Dönem Osmanlı Külliyelerinde Personel Sistemi [The Personnel System in the Ottoman Complexes of the Classical Period] // Türkler. – 2002. – Cilt X. – S. 491-509. [in Turkish]
16. Furat A.Z. Klasik Dönem Osmanlı Medreselerinde Okutulan Dersler [Klasik Dönem Osmanlı Külliyelerinde Personel Sistemi] // Osmanlı Medreseleri: Eğitim, Yönetim ve Finans Sempozyumu. – İstanbul: Mahya Yayıncılık, 2017. – S. 755-776. [in Turkish]
17. Sashka Z. XIX. Yüzyılda Kazak Aydınların Din ve Eğitim Görüşleri ve Faaliyetleri: yüksek lisans tezi [Religious and Educational Views and Activities of Kazakh Intellectuals in the 19thCentury: a master's thesis]. – Konya, 2015. – 184 s. [in Turkish]
18. Özcanlı İ., Varol Ş. Tanzimat Sonrası Eğitim Alanındaki Islah Faaliyetleri ve Cumhuriyet Dönemine Yansıması Özelinde Bir Değerlendirme [An Evaluation of Reform Activities in the Field of Education
Following the Tanzimat Era and Their Reflection on the Republican Period] // Türkiye Bilimsel Araştırmalar Dergisi. – 2022. – Sayı II. – S. 254-267. [in Turkish]
19. Taştekin O. 18. Yüzyıl Sonrası Osmanlı Eğitim Kurumları [18. Ottoman Educational Institutions After the Century] // Cumhuriyet İlahiyat Dergisi. – 2020. – Sayı 23/3. – S. 1143-1166. [in Turkish]
20. Akyıldız A. Mekteb-i Sultani [Mekteb-i Sultani] // Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. – İstanbul: TDV Yayınları, 2003. – Cilt 27. – S. 273-274. [in Turkish]
21. Akyüz Y. Türk Eğitim Tarihi M.Ö. 1000 - M.S. 2008 [Turkish Education History B.C. 1000 - A.D. S. 2008]. – Ankara: Pegem Akademi Yayınları, 2015. – 531 s. [in Turkish]
22. Eshenkulova K. Modern Bilimlerin Türkistan'a Girişi (1800-1917): Doktora Tezi [The Introduction of Modern Sciences to Turkestan (1800-1917): A Doctoral Thesis]. – İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2007. – 293 s. [in Turkish]
23. Büyükboyacı Ş. İsmail Gaspıralı'nın Öncülüğünde Türkistanda Eğitimi Modernleştirme Çabaları: Usul-i Cedid Hareketi [Efforts to Modernize Education in Turkestan Under the Leadership of Ismail Gaspirali:
The Usul-i Cedid Movement] // Süleyman Demirel Üniversitesi İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi. – 2025. – Sayı 63. – S. 309-342. [in Turkish]
