ПЕДАГОГИЧЕСКАЯ ТРАНСФОРМАЦИЯ ОТ ОСМАНСКОЙ ИМПЕРИИ ДО ТУРКЕСТАНА И ДЖАДИДИЗМ (XVIII–XIX ВВ.)
Ключевые слова:
Османская образовательная реформа, Туркестанский джадидизм, Усул-и джедид, педагогическое взаимодействие, движение Алаш, сравнительная история, педагогическая революция.Аннотация
Данное исследование в междисциплинарной перспективе анализирует методологические параметры образовательных реформ, набравших силу в Османской империи в
XVIII-XIX веках, и их органическую связь с движением «Усул-и джедид» в Туркестанском регионе. В рамках работы основные столпы османской образовательной системы - начальные школы (сыбьян мектеплери), медресе и школа Эндерун – подвергнуты аналитическому сопоставлению по трем ключевым переменным: целям обучения, содержанию учебных программ и методологии преподавания. Процесс перехода от традиционной дедуктивной модели образования к рациональной педагогике с интеграцией позитивных наук не ограничился лишь имперским центром, но инициировал создание обширной сети интеллектуального трансфера, протянувшейся по линии Стамбул - Казань -
Бахчисарай вплоть до Казахской степи. Опираясь на основополагающую концепцию Исмаила-бея Гаспринского 1881 года, в свете первоисточников раскрывается процесс формирования методологии «Усул-и савтия» (звукового метода) в Туркестане и образовательной доктрины движения «Алаш» как «духовного щита» против ассимиляционной политики Царской России. Исследование доказывает, что эти модернизационные шаги представляли собой не просто когнитивное развитие, но являлись правовой и политической стратегией, направленной на обретение мусульманскими подданными компетенций для защиты своих прав в судах вопреки стратегии российской колониальной администрации по лишению их «голоса» в бюрократической системе. Синтезируя критику традиционного образования, изложенную в диссертационном исследовании Жанботы Сашка - «чтение есть, но нет осмысления», - с наблюдениями Гаспринского о «безгласном подданстве» в тисках колониализма, работа обосновывает, что «Усул-и джедид» представлял собой «педагогическую революцию», трансформирующую процесс механического чтения в осознанную субъектность и стратегическую «линию ментальной обороны». Полученные данные демонстрируют, что педагогический мост, институционализированный через такие структуры, как общество «Тербие-и этфаль», эволюционировал от социокультурного накопления к систематическому строительству национальной идентичности и идеалу политической свободы.
Библиографические ссылки
1. Оспанова А.А. ХХ ғасыр бас кезіндегі қазақ поэзиясындағы түрікшілдік идеяның көрінісі: Философия докторы (PhD) ... дис. – Алматы, 2014. – 162 б.
2. Гаспринский И. Русское мусульманство: Мысли, заметки и наблюдения мусульманина. – Симферополь: Типография Спиро, 1881. – 45 с.
3. Demirci H. Kazak aydin Ahmet Baytursunoğlu’nun fikri oluşumu ve Faaliyetleri (1872-1937) // Ахмет Байтұрсынұлы – азаттық қозғалыстың рухани көсемі: Ұлт ұстазының 150 жылдығына арналған Халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференция материалдарының жинағы (28-29 қазан 2022 ж.). – Қарағанды: Академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті, 2022. – Б. 46-
58.
4. Gürbüz Y.E. Caught Between Nationalism and Socialism: The Kazak Alash Orda Movement in Continuity: doctoral thesis. – Ankara, 2007. – 303 p.
5. Şentürk H. Osmanlı Eğitim Sistemlerinde Sibyan Mektepleri Hakkında Bir Değerlendirme // Genç Kalemler Dergisi. – 2018. – Sayı 14. – S. 1-14.
6. Demirbağ U. Sıbyan Mekteplerinde Verilen Eğitim Programlarının Değerlendirilmesi // Türk & İslam Dünyası Sosyal Araştırmalar Dergisi. – 2018. – Sayı 16. – S. 408-419.
7. Baltacı C. Mektep (Osmanlılarda Mektep) // Kitapta: Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. – Cilt
29. – İstanbul: TDV Yayınları, 2004.– S. 6-7.
8. Gelişli Y. Osmanlı İlköğretim Kurumlarından Sibyan Mektepleri (Kuruluşu, Gelişimi ve Dönüşümü) // Türkler. – 2002. – Cilt XV. – S. 35-43.
9. Koncak İ. Ceditçilik Hareketi ve Türkistan-Osmanlı Devleti İlişkileri // Uluslararası Avrasya Strateji Dergisi. – 2013. – Cilt 2, Sayı 1. – S. 105-114.
10. Kıllıoğlu M.E. Çarlık Rusyasında Cedidçilik/Yeni Usul Hareketi // Journal of Awareness. – 2019. – Cilt 4, Sayı 1. – S. 65-90.
11. Uzunçarşılı İ.H. Osmanlı Devletinin İlmiye Teşkilâtı. – 9. Baskı. – Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2022. – 370 s.
12. Doğan R. Osmanlı Eğitim Kurumları ve Eğitimde İlk Yenileşme Hareketlerinin Batılılaşma Açısından Tahlili // Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. – 1997. – Cilt 37, Sayı 1. – S. 407-439.
13. Akkutay Ü. Enderun Mektebi. – Ankara: Gazi Üniversitesi Yayınları, 1984. – 251 s.
14. Karakök T. Yükseköğretim Kurumu Olarak Osmanlı’da Medreseler: Bir Değerlendirme // Bartın Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi. – 2013. – Cilt 2, Sayı 2. – S. 208-234.
15. Pay S. Klasik Dönem Osmanlı Külliyelerinde Personel Sistemi // Türkler. – 2002. – Cilt X. – S. 491-509.
16. Furat A.Z. Klasik Dönem Osmanlı Medreselerinde Okutulan Dersler // Osmanlı Medreseleri: Eğitim, Yönetim ve Finans Sempozyumu. – İstanbul: Mahya Yayıncılık, 2017. – S. 755-776.
17. Sashka Z. XIX. Yüzyılda Kazak Aydınların Din ve Eğitim Görüşleri ve Faaliyetleri: yüksek lisans tezi. – Konya, 2015. – 184 s.
18. Özcanlı İ., Varol Ş. Tanzimat Sonrası Eğitim Alanındaki Islah Faaliyetleri ve Cumhuriyet Dönemine Yansıması Özelinde Bir Değerlendirme // Türkiye Bilimsel Araştırmalar Dergisi. – 2022. – Sayı II. – S. 254-267.
19. Taştekin O. 18. Yüzyıl Sonrası Osmanlı Eğitim Kurumları // Cumhuriyet İlahiyat Dergisi. – 2020. – Sayı 23/3. – S. 1143-1166.
20. Akyıldız A. Mekteb-i Sultani // Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. – İstanbul: TDV Yayınları, 2003. – Cilt 27. – S. 273-274.
21. Akyüz Y. Türk Eğitim Tarihi M.Ö. 1000 - M.S. 2008. – Ankara: Pegem Akademi Yayınları, 2015. – 531 s.
22. Eshenkulova K. Modern Bilimlerin Türkistan'a Girişi (1800-1917): Doktora Tezi. – İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2007. – 293 s.
23. Büyükboyacı Ş. İsmail Gaspıralı'nın Öncülüğünde Türkistanda Eğitimi Modernleştirme Çabaları: Usul-i Cedid Hareketi // Süleyman Demirel Üniversitesi İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi. – 2025. – Sayı 63. – S. 309-342.
1. Ospanova A.A. XX gasyr bas kezіndegі qazaq poeziasyndagy turіkshіldіk ideianyn korіnіsі: Filosofia doktory (PhD) ... dis. [Reflection of the idea of Turkism in Kazakh poetry at the beginning of the XX century: doctor of Philosophy (PhD) ... dis.]. – Almaty, 2014. – 162 b. [in Kazakh]
2. Gasprinski I. Russkoe musulmanstvo: Mysli, zametki i nabliudenia musulmanina [Russian Islam: Thoughts, notes, and observations of a Muslim]. – Simferopol: Tipografia Spiro, 1881. – 45 s. [in Russian]
3. Demirci H. Kazak aydin Ahmet Baytursunoğlu’nun fikri oluşumu ve Faaliyetleri (1872-1937) [The Intellectual Formation and Activities of Kazakh Intellectual Ahmet Baytursunoğlu (1872-1937)] // Ahmet Baitursynuly – azattyq qozgalystyn ruhani kosemі: Ult ustazynyn 150 zhyldygyna arnalgan Halyqaralyq gylymi-tazhіribelіk konferencia materialdarynyn zhinagy (28-29 qazan 2022 zh.). – Qaragandy: Akademik E.A. Boketov atyndagy Qaragandy universitetі, 2022. – B. 46-58. [in Turkish]
4. Gürbüz Y.E. Caught Between Nationalism and Socialism: The Kazak Alash Orda Movement in Continuity: doctoral thesis. – Ankara, 2007. – 303 p.
5. Şentürk H. Osmanlı Eğitim Sistemlerinde Sibyan Mektepleri Hakkında Bir Değerlendirme [An Evaluation on Primary Schools in the Ottoman Education System] // Genç Kalemler Dergisi. – 2018. – Sayı 14. – S. 1-14. [in Turkish]
6. Demirbağ U. Sıbyan Mekteplerinde Verilen Eğitim Programlarının Değerlendirilmesi [Evaluation of the Educational Programs Offered in Primary Schools for Children] // Türk & İslam Dünyası Sosyal Araştırmalar Dergisi. – 2018. – Sayı 16. – S. 408-419. [in Turkish]
7. Baltacı C. Mektep (Osmanlılarda Mektep) // Kitapta: Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. – Cilt 29 [School (Mektep in the Ottomans) // In: Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. – Volume 29.]. – İstanbul: TDV Yayınları, 2004.– S. 6-7. [in Turkish]
8. Gelişli Y. Osmanlı İlköğretim Kurumlarından Sibyan Mektepleri (Kuruluşu, Gelişimi ve Dönüşümü) [Primary Education Institutions in the Ottoman Empire: Primary Schools (Their Establishment, Development, and Transformation)] // Türkler. – 2002. – Cilt XV. – S. 35-43. [in Turkish]
9. Koncak İ. Ceditçilik Hareketi ve Türkistan-Osmanlı Devleti İlişkileri [The Cedidism Movement and Turkestan-Ottoman State Relations] // Uluslararası Avrasya Strateji Dergisi. – 2013. – Cilt 2, Sayı 1. – S. 105-114. [in Turkish]
10. Kıllıoğlu M.E. Çarlık Rusyasında Cedidçilik/Yeni Usul Hareketi [Cedidism/New Method Movement in Tsarist Russia] // Journal of Awareness. – 2019. – Cilt 4, Sayı 1. – S. 65-90. [in Turkish]
11. Uzunçarşılı İ.H. Osmanlı Devletinin İlmiye Teşkilâtı [The Scientific Organization of the Ottoman State]. – 9. Baskı. – Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2022. – 370 s. [in Turkish]
12. Doğan R. Osmanlı Eğitim Kurumları ve Eğitimde İlk Yenileşme Hareketlerinin Batılılaşma Açısından Tahlili [Ottoman Educational Institutions and an Analysis of the First Educational Reform Movements in Terms of Westernization] // Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi. – 1997. – Cilt 37, Sayı 1. – S. 407-439. [in Turkish]
13. Akkutay Ü. Enderun Mektebi [Enderun School]. – Ankara: Gazi Üniversitesi Yayınları, 1984. – 251 s.
14. Karakök T. Yükseköğretim Kurumu Olarak Osmanlı’da Medreseler: Bir Değerlendirme [Madrasahs in the Ottoman Empire as Higher Education Institutions: An Evaluation] // Bartın Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi. – 2013. – Cilt 2, Sayı 2. – S. 208-234. [in Turkish]
15. Pay S. Klasik Dönem Osmanlı Külliyelerinde Personel Sistemi [The Personnel System in the Ottoman Complexes of the Classical Period] // Türkler. – 2002. – Cilt X. – S. 491-509. [in Turkish]
16. Furat A.Z. Klasik Dönem Osmanlı Medreselerinde Okutulan Dersler [Klasik Dönem Osmanlı Külliyelerinde Personel Sistemi] // Osmanlı Medreseleri: Eğitim, Yönetim ve Finans Sempozyumu. – İstanbul: Mahya Yayıncılık, 2017. – S. 755-776. [in Turkish]
17. Sashka Z. XIX. Yüzyılda Kazak Aydınların Din ve Eğitim Görüşleri ve Faaliyetleri: yüksek lisans tezi [Religious and Educational Views and Activities of Kazakh Intellectuals in the 19thCentury: a master's thesis]. – Konya, 2015. – 184 s. [in Turkish]
18. Özcanlı İ., Varol Ş. Tanzimat Sonrası Eğitim Alanındaki Islah Faaliyetleri ve Cumhuriyet Dönemine Yansıması Özelinde Bir Değerlendirme [An Evaluation of Reform Activities in the Field of Education
Following the Tanzimat Era and Their Reflection on the Republican Period] // Türkiye Bilimsel Araştırmalar Dergisi. – 2022. – Sayı II. – S. 254-267. [in Turkish]
19. Taştekin O. 18. Yüzyıl Sonrası Osmanlı Eğitim Kurumları [18. Ottoman Educational Institutions After the Century] // Cumhuriyet İlahiyat Dergisi. – 2020. – Sayı 23/3. – S. 1143-1166. [in Turkish]
20. Akyıldız A. Mekteb-i Sultani [Mekteb-i Sultani] // Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. – İstanbul: TDV Yayınları, 2003. – Cilt 27. – S. 273-274. [in Turkish]
21. Akyüz Y. Türk Eğitim Tarihi M.Ö. 1000 - M.S. 2008 [Turkish Education History B.C. 1000 - A.D. S. 2008]. – Ankara: Pegem Akademi Yayınları, 2015. – 531 s. [in Turkish]
22. Eshenkulova K. Modern Bilimlerin Türkistan'a Girişi (1800-1917): Doktora Tezi [The Introduction of Modern Sciences to Turkestan (1800-1917): A Doctoral Thesis]. – İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2007. – 293 s. [in Turkish]
23. Büyükboyacı Ş. İsmail Gaspıralı'nın Öncülüğünde Türkistanda Eğitimi Modernleştirme Çabaları: Usul-i Cedid Hareketi [Efforts to Modernize Education in Turkestan Under the Leadership of Ismail Gaspirali:
The Usul-i Cedid Movement] // Süleyman Demirel Üniversitesi İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi. – 2025. – Sayı 63. – S. 309-342. [in Turkish]
Загрузки
Опубликован
Как цитировать
Выпуск
Раздел
Лицензия
Это произведение доступно по лицензии Creative Commons «Attribution» («Атрибуция») 4.0 Всемирная.
