ИНКЛЮЗИВТІ БІЛІМ БЕРУДЕ ИКЕМДІ ДАҒДЫЛАРДЫ ДАМЫТУДЫҢ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ ШАРТТАРЫ
Кілт сөздер:
мектеп, оқушы, инклюзивті білім беру, икемді дағдылар, модель, педагогикалық шарт.Аңдатпа
Бұл мақалада оқушылардың икемді дағдыларын (soft skills) дамытуды инклюзивті оқыту негізінде дамытудың педагогикалық шарттары айқындалған. Икемді дағдылардың негізін оқушының қоғамға әлеуметтік бейімделуі, коммуникативтік қабілеті, сыни ойлауы мен креативтілігі, ынтымақтастықта білім алуына әсер ететін қабілеттер құрайды. Аталған дағдыларды инклюзивті білім беру үдерісінде дамыту оқушылардың тұлғалық даму ерекшеліктерін ескеріп, олардың басқалармен тең білім алу мүмкіндіктерін қамтамасыз ететін ғылыми негізделген оқыту әдістемелерін қажет етеді. Зерттеу аясында инклюзивті білім беруді дамытуға бағдарланған халықаралық ұйымдарда (Саламанка декларациясы, «Инклюзия жолы» стратегиясы, «Инклюзивті қоғамдарға арналған білім беру» жобасы) қабылданған құжаттар, шетелдерде іске асырылатын модельдер (Individualized Education Program (IEP), Three-Tier Support System, Individual educational plan (IEP), Қазақстан Республикасында инклюзивті білім беруді дамыту кезеңдері туралы ақпарат мазмұндалған. Елімізде мүгедектікті қорғау бойынша атқарылатын іс-шараларының негізгі бағыттары айқындалған. Инклюзивті білім алатын оқушылар негізгі топтары мен олардың денсаулық ерекшеліктері қарастырылған. Халықаралық және отандық ғылымда инклюзивті білім алушыларды оқыту мен тәрбиелеу, оларда икемді дағдыларды (soft skills) дамыту бойынша ғалымдардың еңбектері талданған. Зерттеушілердің инклюзивті білім берудің шарттары (психологиялық-педагогикалық, ұйымдастыру-педагогикалық, педагогикалық) туралы еңбектері зерделенген. Зерттеу аясында авторлық көзқарас тұрғысынан инклюзивті білім беруде икемді дағдыларды дамытудың педагогикалық шарттары анықталған.
Әдебиеттер тізімі
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың 2023 жылғы 1 қыркүйектегі «Әділетті Қазақстанның экономикалық бағдары» атты Қазақстан халқына Жолдауы. [Электронды ресурс]. URL: https://www.akorda.kz (қаралған күні 14.07.25)
2. Саламанская декларация. [Электронды ресурс]. URL: https://vku.edu.kz/wpcontent/uploads/2024/10/ Salamanskaya_deklaraziya.pdf (қаралған күні 14.07.25)
3. McKenna J.W. et al. Characteristics of individualized education programs for students with learning disabilities: A systematic review // Learning Disability Quarterly. – 2024. – Т. 47. – №3. – P. 194–207.
4. Musyoka M.M., Diane Clark M. Teachers’ perceptions of individualized education program (IEP) goals and related services // Journal of Developmental and Physical Disabilities. – 2017. – Т. 29. – №1. – P. 5– 23.
5. Törmänen, Minna. Inclusive Education in Finland // Education. – 2019. – №32(3). – P. 437–451.
6. Honkasilta J., Pihlaja P., Pesonen H. The state of inclusion in the state of inclusion? Inclusion as principled practice in Finnish basic education // In: Disability, Happiness and the Welfare State: Finland and the Nordic Model / Eds. H. Katsui, M.T. Laitinen. – Routledge, 2024. – P. 83–110.
7. Pandian S.K. An Analysis of the Intention and Implementation of the Three-Tier Support System in a Major City in Finland: Insights from a Municipality Official. – 2024. – 65 p.
https://helda.helsinki.fi/server/api/core/bitstreams/3a7264a3-dd13-46c1-a1be-41fcd0d778f3/content
8. Рогачева Е.Ю. В диалоге об инклюзивном образовании // Вестник Владимирского государственного университета имени Александра Григорьевича и Николая Григорьевича Столетовых. Серия: Педагогические и психологические науки. – 2024. – №48. – С. 38–46.
9. Мүгедектігі бар балалардың жағдайына талдау: Қазақстан Республикасында инклюзивті қоғамды дамыту. – Астана: Қазақстан Республикасындағы БҰҰ балалар қоры (ЮНИСЕФ), 2014. – 108 б.
10. Štech S., Smetáčková I. Teacher and parental views on inclusive education policy lending in the Czech Republic // European Journal of Education. – 2023. – Т. 58. – №2. – P. 233–244.
11. Koutsouris G., Bremner N., Stentiford L. Do we have to rethink inclusive pedagogies for secondary schools? A critical systematic review of the international literature // British Educational Research Journal. – 2024. – Т. 50, №1. – P. 260–286.
12. Ilyas M., Matsyah A., Ismail Z. Exploring the proficiency of dayah's teaching and educational staff for sustainable development in Aceh // Idarah: Jurnal Pendidikan dan Kependidikan. – 2023. – Т. 7, №1. – С. 53–68.
13. Peiris K., Nelaka R., Manathunga K. Enhancing Soft Skills in Autistic Children: The Next Generation of Mind Champ's Technological Approach // 2024 6th International Conference on Advancements in Computing (ICAC). – IEEE, 2024. – P. 396–401.
14. Ахметова Д.З., Тимирясова А.В., Морозова И.Г. и др. Инклюзивное образование как педагогическая инновация. – Казань: Изд-во «Познание» Казанского инновационного университета, 2022. – 228 с.
15. Tsirkas K. Understanding and Using Soft Skills for Autistic People // Empowering Innovations in Advanced Autism Research and Management. – IGI Global Scientific Publishing, 2025. – P. 333–348.
16. Cerezo E., González-González C.S., Bonillo C. Empowering soft skills in children with ADHD through the co-creation of tangible tabletop games // Universal Access in the Information Society. – 2024. – Т. 23, №1. – P. 3–21.
17. Ниязова Г., Беркимбаев К., Мейрбекова Г. Икемді дағдылардың құраушылары және психологиялық сипаты // Ясауи университетінің хабаршысы. – 2023. – №1(127). – Б. 200–214.
REFERENCES
1. Memleket basshysy Qasym-Zhomart Toqaevtyn 2023 zhylgy 1 qyrkuiektegі «Adіlettі Qazaqstannyn ekonomikalyq bagdary» atty Qazaqstan halqyna Zholdauy [Address of the head of State Kassym-Jomart Tokayev to the people of Kazakhstan “Economic orientation of a just Kazakhstan” dated September 1, 2023]. [Electronic resource]. URL: https://www.akorda.kz (date of access 14.07.25) [in Kazakh]
2. Salamanskaia deklaracia [The Salamanca Declaration]. [Electronic resource]. URL: https://vku.edu.kz/wp-content/uploads/2024/10/ Salamanskaya_deklaraziya.pdf (date of access 14.07.25) [in Russian]
3. McKenna J.W. et al. Characteristics of individualized education programs for students with learning disabilities: A systematic review // Learning Disability Quarterly. – 2024. – T. 47. – №3. – P. 194–207.
4. Musyoka M.M., Diane Clark M. Teachers’ perceptions of individualized education program (IEP) goals and related services // Journal of Developmental and Physical Disabilities. – 2017. – T. 29. – №1. – P. 5– 23.
5. Törmänen, Minna. Inclusive Education in Finland // Education. – 2019. – №32(3). – P. 437–451.
6. Honkasilta J., Pihlaja P., Pesonen H. The state of inclusion in the state of inclusion? Inclusion as principled practice in Finnish basic education // In: Disability, Happiness and the Welfare State: Finland and the Nordic Model / Eds. H. Katsui, M.T. Laitinen. – Routledge, 2024. – P. 83–110.
7. Pandian S.K. An Analysis of the Intention and Implementation of the Three-Tier Support System in a Major City in Finland: Insights from a Municipality Official. – 2024. – 65 p. https://helda.helsinki.fi/server/api/core/bitstreams/3a7264a3-dd13-46c1-a1be-41fcd0d778f3/content
8. Rogacheva E.Iu. V dialoge ob inkliuzivnom obrazovanii [In the dialogue on inclusive education] // Vestnik Vladimirskogo gosudarstvennogo universiteta imeni Aleksandra Grigorievicha i Nikolaia Grigorievicha Stoletovyh. Seria: Pedagogicheskie i psihologicheskie nauki. – 2024. – №48. – S. 38–46.
9. Mugedektіgі bar balalardyn zhagdaiyna taldau: Qazaqstan Respublikasynda inkliuzivtі qogamdy damytu [Analysis of the situation of children with disabilities: development of an inclusive society in the Republic of Kazakhstan]. – Astana: Qazaqstan Respublikasyndagy BUU balalar qory (IuNISEF), 2014. – 108 b. [in Kazakh]
10. Štech S., Smetáčková I. Teacher and parental views on inclusive education policy lending in the Czech Republic // European Journal of Education. – 2023. – T. 58. – №2. – P. 233–244.
11. Koutsouris G., Bremner N., Stentiford L. Do we have to rethink inclusive pedagogies for secondary schools? A critical systematic review of the international literature // British Educational Research Journal. – 2024. – T. 50, №1. – P. 260–286.
12. Ilyas M., Matsyah A., Ismail Z. Exploring the proficiency of dayah's teaching and educational staff for sustainable development in Aceh // Idarah: Jurnal Pendidikan dan Kependidikan. – 2023. – T. 7, №1. – S. 53–68.
13. Peiris K., Nelaka R., Manathunga K. Enhancing Soft Skills in Autistic Children: The Next Generation of Mind Champ's Technological Approach // 2024 6th International Conference on Advancements in Computing (ICAC). – IEEE, 2024. – P. 396–401.
14. Ahmetova D.Z., Timiriasova A.V., Morozova I.G. i dr. Inkljuzivnoe obrazovanie kak pedagogicheskaia innovacia [Inclusive education as a pedagogical innovation]. – Kazan': Izd-vo «Poznanie» Kazanskogo innovacionnogo universiteta, 2022. – 228 s. [in Russian]
15. Tsirkas K. Understanding and Using Soft Skills for Autistic People // Empowering Innovations in Advanced Autism Research and Management. – IGI Global Scientific Publishing, 2025. – P. 333–348.
16. Cerezo E., González-González C.S., Bonillo C. Empowering soft skills in children with ADHD through the co-creation of tangible tabletop games // Universal Access in the Information Society. – 2024. – T. 23, №1. – P. 3–21.
17. Niazova G., Berkimbaev K., Meirbekova G. Ikemdі dagdylardyn quraushylary zhane psihologialyq sipaty [Components and psychological character of flexible skills] // Iasaui universitetіnіn habarshysy. – 2023. – №1(127). – B. 200–214. [in Kazakh]
